Bazylika św. Piotra i Pawła

Niezwykła Historia Bazyliki w Zawierciu: Od fabrycznej osady do jurajskiej perły neogotyku

Czy wiedzieliście, że jedno z najważniejszych miejsc na mapie Zawiercia – monumentalna Bazylika Kolegiacka pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła – powstało dzięki niezwykłej determinacji tysięcy robotników, a jej mury skrywają opowieści o wielkich strajkach, carskich urzędnikach i tysiącach kilogramów blachy? Ta imponująca świątynia z czerwonej cegły to nie tylko serce tutejszej parafii, ale też żywy świadek narodzin i dynamicznego rozwoju przemysłowego miasta. Wybierzcie się z nami w podróż przez ponad 140 lat jej burzliwej historii!

Wszystko zaczęło się od buntu i... odległości (1886 r.)

W drugiej połowie XIX wieku Zawiercie rozwijało się w zawrotnym tempie. Mała wieś błyskawicznie zamieniała się w potężny ośrodek fabryczny. Problem polegał na tym, że tutejsi mieszkańcy, których liczba w 1886 roku osiągnęła już około 10 000 osób, formalnie należeli do odległej parafii w Kromołowie.

Dla starszych, chorych i dzieci wyprawa do kościoła była ogromnym wyzwaniem logistycznym. Co gorsza, wielu utrudzonych robotników fabrycznych z powodu odległości przestało uczęszczać na nabożeństwa. Wskazywano, że młodzież, zamiast spędzać niedziele i święta w świątyni, „włóczy się bez celu po wsi”, co miało prowadzić do moralnego zepsucia. 2 listopada 1886 roku mieszkańcy wzięli sprawy w swoje ręce. Na uroczystym zgromadzeniu jednogłośnie postanowili prosić władze carskie o zgodę na budowę własnego kościoła.

Wybrano wówczas pierwszy Komitet Budowy, na którego czele stanął Stanisław Masłowski, dyrektor Zawierciańskiej Fabryki Akcyjnej, a funkcję kasjera objął Antoni Lubosewicz.

Carskie warunki i kapitał wywalczony strajkiem (1888–1895 r.)

Rosyjscy zaborcy postawili przed komitetem twarde warunki: aby budowa mogła ruszyć, mieszkańcy musieli za darmo przekazać plac pod budowę, zagwarantować mieszkanie i pensję dla wikariusza oraz zapewnić stałe utrzymanie budynku. Społeczność Zawiercia podjęła wyzwanie. W latach 1892–1897 rozpisano dobrowolne wpłaty na potężną jak na tamte czasy kwotę 49 000 rubli. Budżet podzielono na zakup ziemi, 3 morgi odkupione od Józefa Silnika w 1894 roku, depozyt bankowy na pensje dla personelu kościelnego oraz samą budowę.

Co ciekawe, historia budowy splata się z historią ruchu robotniczego – pierwsze znaczące fundusze pochodziły od właścicieli Towarzystwa Akcyjnego „Zawiercie” (Adolfa i Izydora Ginsbergów), ale aż 10 000 rubli pracownicy fabryki wywalczyli dla kościoła podczas jednego ze strajków! Wielkim zaangażowaniem wykazał się również inż. Piotr Leon Strzeszewski, nowy dyrektor fabryki i szef komitetu od 1895 roku, który organizował materiały i gwarantował pożyczki, by nie przerywać prac.

Budowanie giganta z „naturalnym osiadaniem” (1896–1903 r.)

Ostateczny projekt tej monumentalnej, trójnawowej świątyni z transeptem, wzniesionej na planie krzyża łacińskiego, sporządził wybitny warszawski architekt Hugo Kuder. Kościół miał być gigantyczny. Aby potężne fundamenty mogły naturalnie osiąść przed wznoszeniem ścian, komitet wyjednał u gubernatora zgodę na wcześniejsze rozpoczęcie prac ziemnych wiosną 1896 roku.

Kamień węgielny pod budowę poświęcił 29 września 1896 roku biskup kielecki Tomasz Kuliński. Choć wokół budowy dochodziło do urzędowych sporów i skarg, związanych m.in. z samowolnym wyburzeniem starej drewnianej kaplicy pod nową strukturę, neogotycki gmach z czerwonej cegły rósł w oczach. Budowę w stanie surowym ukończono na przełomie wieków. 1 października 1903 roku kościół oficjalnie włączono w struktury diecezjalne.

Początkowo, ze względu na brak zgody cara na pełną niezależność parafii, zarządzał nim ks. Karol Gryń z Kromołowa. Wkrótce jednak nowym i wielce zasłużonym proboszczem został młody, energiczny wikariusz ks. Franciszek Zientara, który od początku współtworzył to dzieło. Niestety, nadeszły też ciężkie czasy. Podczas I wojny światowej stacjonujący tu Prusacy zdewastowali świątynię – skonfiskowali nowo zamontowane dzwony oraz przetopili zabytkowe piszczałki organowe.

Dach nad głową, miedziane wieże i wojenny rabunek

Po otwarciu kościoła przyszedł czas na jego wykończenie i permanentną walkę z żywiołami oraz historią.

• Sierpień 1925 roku (Bitwa o wieże): Dozór kościelny podjął decyzję o wielkiej restauracji strzelistych wież świątyni. Wokół kościoła stanęły gigantyczne rusztowania, a robotnicy przystąpili do pokrywania wieży blachą miedzianą.
• Sezon 1930 roku (Królewskie wydatki): Prace przeniosły się na dolne dachy kościoła. Zakupiono ponad 14 ton blachy za gigantyczną kwotę kilkudziesięciu tysięcy złotych. Finanse były napięte do granic możliwości – całe przedsięwzięcie zamknęło się w kwocie 81 060,11 zł, a komitetowi brakowało ponad 6 500 zł. Wtedy z pomocą przyszedł ks. prałat Franciszek Zientara, który wydeptał ścieżki w magistracie, dzięki czemu Rada Miejska w Zawierciu przekazała na remont potężną dotację w wysokości 5000 zł. O resztę zadbali ofiarni mieszkańcy.

II wojna światowa i czasy PRL (1939–1989 r.)

Wybuch II wojny światowej przyniósł Zawierciu, włączonemu do Trzeciej Rzeszy pod nazwą Warthenau, tragiczne chwile. Niemieccy okupanci poddali inwigilacji tutejszych kapłanów, a plebania stała się obiektem stałego nadzoru gestapo. W 1940 roku Niemcy aresztowali i zamordowali ówczesnego proboszcza, ks. Bolesława Wajzlera. Zrabowano również nowe dzwony, ufundowane z trudem w okresie międzywojennym. Sam monumentalny budynek kościoła przetrwał jednak pożogę wojenną bez większych uszkodzeń konstrukcyjnych.

W trudnych latach PRL parafia musiała stawiać czoła fali ateizacji i biurokratycznym utrudnieniom ze strony komunistycznych władz. Mimo to systematycznie dbano o architekturę obiektu. Choć wierni modlili się w nim od 1903 roku, to oficjalna, uroczysta konsekracja świątyni odbyła się dopiero po wojnie – w 1953 roku, a dokonał jej biskup Zdzisław Goliński.

Droga do godności Bazyliki Mniejszej (1992–2009 r.)

Przełom XX i XXI wieku to okres, w którym znaczenie zawierciańskiego kościoła w strukturach kościelnych urosło do najwyższej rangi:

• Grudzień 1992 r. – Arcybiskup częstochowski Stanisław Nowak podnosi kościół do godności kolegiaty, ustanawiając przy niej Kolegiacką Kapitułę Zawierciańsko-Żarecką.
• Rok 1997 – Przed kościołem, gdzie od 1904 roku stoi piękna, neogotycka figura Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, zostaje uroczyście odsłonięty i poświęcony pomnik Papieża Polaka, Jana Pawła II.
• 29 czerwca 2009 r. – Następuje absolutne ukoronowanie historii tego miejsca. Decyzją papieża Benedykta XVI Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów podnosi świątynię do godności Bazyliki Mniejszej.

Dziś, odwiedzając bazylikę, warto zwrócić uwagę na jej zachwycającą neogotycką fasadę z pięcioma strzelistymi wieżami, z których dwie frontowe dumnie dominują nad panoramą miasta, piękną rozetę z witrażem nad głównym wejściem oraz monumentalne, ponad stuletnie organy, które po latach starań udało się w pełni odrestaurować. To prawdziwy pomnik ludzkiej solidarności, wiary i architektonicznego kunsztu!