Zielone serce miasta

Historia miejsca

ZIELONE SERCE MIASTA Z BURZLIWĄ HISTORIĄ Tajemnice Parku im. Tadeusza Kościuszki oraz Zabytków TAZ w Zawierciu Od „Drugiej Alei” i Parku Pamięci do neogotyckiej Łaźni oraz eleganckiej Resursy Czy wiedzieliście, że jeden z najbardziej urokliwych parków w Zawierciu był cichym świadkiem dramatycznych wydarzeń wojennych, pomieścił pierwszą siedzibę zawierciańskich harcerzy, a w miejscu, gdzie dziś bawią się dzieci, rozciągał się dawniej duży staw? A czy znacie tajemnice stojących tuż obok pereł architektury Towarzystwa Akcyjnego „Zawiercie” – neogotyckiej Łaźni Miejskiej oraz eleganckiej Resursy Obywatelskiej? Park im.

Tadeusza Kościuszki – dawniej nazywany „Drugą Aleją” oraz malowniczo usytuowany nad brzegami rzeki Warty – wraz ze swym otoczeniem to przestrzeń pełna tajemnic, zabytków i niezwykłych przemian. Wybierzcie się z nami w pasjonującą podróż w czasie! Od drewnianych chat i stawu do miejskiego parku Zanim teren położony między torami kolei Warszawsko-Wiedeńskiej a dzisiejszą ulicą Kościuszki stał się oficjalnym parkiem miejskim, obszar ten wyglądał zupełnie inaczej. W latach 20. XX wieku znajdowało się tu kilka drewnianych zabudowań oraz okazały staw. W pamięci mieszkańców oraz w lokalnej przestrzeni obszar ten funkcjonował wówczas pod nazwą „Druga Aleja”.

Jeszcze przed utworzeniem oficjalnego parku, w 1927 roku, w sąsiedztwie alejek powstał symboliczny Grób Nieznanego Żołnierza. Przełom dla całego terenu nastąpił w latach 30. XX wieku, kiedy postanowiono uporządkować tę przestrzeń. Miejsce szybko zyskało wymiar społeczny i patriotyczny – w 1937 roku w obrębie parku wybudowano „Domek Harcerski”, który stał się tętniącym życiem centrum organizacyjnym zawierciańskich hufców (męskiego i żeńskiego) ZHP. Organizowano w nim zbiórki i szkolenia, a także umieszczono tu siedzibę władz harcerskich.

Wojenny azyl nad Wartą i dramatyczne losy harcerzy Pod koniec sierpnia 1939 roku w „Domku Harcerskim” trwały gorączkowe przygotowania do nadchodzącej wojny. Wybuch II wojny światowej brutalnie przerwał tę działalność – już 4 września 1939 roku zawierciańskie harcerstwo straciło swoją parkową siedzibę. Dla mieszkańców Zawiercia park nad Wartą zyskał wówczas szczególne, poruszające znaczenie. Okupanci niemieccy zamknęli dla Polaków główny park miejski (Park im. A. Mickiewicza), umieszczając przy wejściach bezwzględne zakazy wstępu. Park im. Tadeusza Kościuszki pozostał jedynym terenem zielonym i spacerowym dostępnym dla polskiej ludności.

To tutaj mieszkańcy szukali wytchnienia od okrucieństwa wojennej codzienności.

Powojenne przemiany, harcerska pamięć i tajemnica kamiennych schodków Po II wojnie światowej park zaczął sukcesywnie zmieniać swoje oblicze: • Dawny staw i plac zabaw: Staw zasypano po wojnie, a dziś w jego miejscu i obrębie znajduje się popularny plac zabaw dla najmłodszych. • Pomniki i ślady historii: W 1949 roku obok powstałego w 1927 roku Grobu Nieznanego Żołnierza wzniesiono Pomnik Żołnierzy Radzieckich, który w realiach minionego ustroju pełnił główną, reprezentacyjną rolę podczas uroczystości państwowych. Sam Pomnik Żołnierzy Radzieckich został po latach rozebrany i dziś już nie istnieje.

Pozostałości po przedwojennym Grobie Nieznanego Żołnierza są natomiast dzisiaj oznaczone – to zachowane kamienne schody oraz ceglany murek. • Szlak zawierciańskiego ZHP: Po powojennym upaństwowieniu ZHP (1949 r.) i odwilży politycznej w 1956 roku tradycyjny ruch harcerski odzyskał „Domek Harcerski”. Jednak zły stan techniczny budynku sprawił, że w latach 70. XX wieku komenda hufca przeniosła się do Pałacyku Holenderskich przy ul. 3 Maja, a później do budynku OSiR przy ul. Sienkiewicza 1. W 2023 roku kadra instruktorska podjęła decyzję o stworzeniu nowego Domu Harcerza, co doprowadziło do oficjalnego pozyskania w 2025 roku budynku dawnej synagogi przy ul. Marszałkowskiej.

Aby upamiętnić pierwszą siedzibę ZHP z 1937 roku, w parku utworzono Harcerski Skwer Pamięci. Zabytkowa kapliczka i zielone płuca miasta Niezwykłym akcentem architektonicznym parku jest zabytkowa, XIX-wieczna kapliczka. W połowie lat 80. XX wieku została ona przeniesiona do parku ze skrzyżowania ulic Blanowskiej, Piłsudskiego i Kościuszki. To obiekt o wielkim znaczeniu historycznym – zanim w 1907 roku wybudowano w Zawierciu okazałą bazylikę pw. św. Apostołów Piotra i Pawła, kapliczka ta (jako filia parafii w Kromołowie) służyła mieszkańcom jako główne miejsce modlitewne. Dzisiejszy Park im.

Tadeusza Kościuszki zachwyca także walorami przyrodniczymi: • Aleja robinii akacjowej (grochodrzewu białego): W majowe dni oszałamia kaskadami białych kwiatów i intensywnym zapachem. • Pomnikowa roślinność: Potężne wiązy szypułkowe z charakterystycznymi przyporami oraz wierzby płaczące kłaniające się nurtowi Warty. • Bogactwo fauny i flory: Liczne okazy lip szerokolistnych i jesionów, w których schronienie znajduje m.in. dzięcioł białogrzbiety. Przez park przebiega również oznakowany szlak rowerowy, stanowiący doskonały punkt wyjścia dla miłośników jednośladów zmierzających na trasy Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Dziedzictwo osiedla TAZ: Perły architektury w sąsiedztwie parku Park im. Tadeusza Kościuszki bezpośrednio przylega do unikalnego w skali kraju, XIX-wiecznego układu urbanistycznego osiedla robotniczego Towarzystwa Akcyjnego „Zawiercie” (TAZ). Tuż obok parkowych alejek stoją dwa wyjątkowe obiekty użyteczności publicznej, które odegrały kluczową rolę w historii społecznej i kulturalnej miasta.

Łaźnia Miejska TAZ (ul. Kościuszki) – Od higieny robotniczej do galerii sztuki Przy ulicy T. Kościuszki wznosi się efektowny, neogotycki budynek dawnej Łaźni Miejskiej osiedla TAZ, stanowiący doskonały przykład XIX-wiecznej architektonicznej troski o warunki bytowe robotników. • Geneza i architektoniczny kunszt: Budynek został wybudowany w 1908 roku wg projektu uznanego architekta Hugona Kudery (autora m.in. zawierciańskiej bazyliki kolegiackiej). Wzniesiono go z czerwonej cegły klinkierowej na solidnej podmurówce z lokalnego kamienia wapiennego.

Ta nietynkowana, misternie zdetalowana bryła neogotycka przetrwała w niemal niezmienionym kształcie zewnętrznym do dnia dzisiejszego. • Służba higienie i wielofunkcyjność: Łaźnia powstawała, by zapewnić załodze przędzalni bawełny oraz ich rodzinom nowoczesne jak na owe czasy warunki sanitarne. Służyła mieszkańcom aż do 1978 roku. Po wycofaniu z eksploatacji stała się siedzibą m.in. Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych (MZBM), zakładu pogrzebowego, kancelarii notarialnej oraz biur Głównego Urzędu Statystycznego (GUS).

• Współczesna kultura w zabytkowym murze: Po kompleksowej i wnikliwej rewitalizacji z lat 2018–2019 obiekt przekształcono w Miejską Galerię „Stara Łaźnia”. W 2021 roku inwestycja zdobyła prestiżowe wyróżnienie w ogólnopolskim konkursie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany”, stanowiąc wzorowy przykład adaptacji obiektu poprzemysłowego na cele kulturalne. Resursa Obywatelska (ul. J. Piłsudskiego) – Kulturalne i polityczne serce miasta Przy ulicy J.

Piłsudskiego znajduje się Resursa Obywatelska – najstarszy zachowany budynek przy tej reprezentacyjnej arterii, budowany w latach 1889–1901 w eleganckim stylu klasycystycznym. • Architektura i reprezentacyjna sala: Murowany z cegły i tynkowany budynek (przed którym dawniej znajdował się urokliwy skwer) krył na piętrze wyjątkową, okazałą salę widowiskowobalową – w tamtych czasach jedyną tak okazałą przestreneń w całym Zawierciu. To tutaj ogniskowało się życie towarzyskie i kulturalne: odbywały się w niej spektakle teatralne (z widownią na ponad 200 osób), uroczystości państwowe i szkolne, koncerty oraz bale.

W dwudziestoleciu międzywojennym sala służyła także uczennicom Seminarium Nauczycielskiego do zajęć z wychowania fizycznego, a w budynku znajdowały się również pokoje gościnne. W 2002 roku obiekt poddano gruntownej renowacji. • Gospodarze i zwroty historii: Dzieje Resursy to fascynująca mozaika instytucji, które mieściły się w jej wnętrzach: • Pierwotnie siedziba Klubu Towarzyskiego Oficjalistów TAZ (powstałego w 1901 r., którego prezesem od 1910 r. był dyrektor inż.

Stanisław Szymański); • Od 1902 roku czytelnia i biblioteka fabryczna dla pracowników; • W okresie międzywojennym lokal Narodowej Organizacji Kobiet; • W latach II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej tak zwany „Deutsches Haus” (Dom Niemiecki), będący ekskluzywnym centrum życia towarzyskiego niemieckich sfer i okupantów; • W latach 1949–1962 siedziba władz miejskich: Zarządu Miejskiego oraz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej; • W latach 1962–1977 siedziba Sądu Powiatowego;

• W kolejnych dekadach biura Rejonowej Dyrekcji Inwestycji oraz rozmaitych organizacji i firm, m.in. „Polmozbytu” oraz Ligi Ochrony Przyrody (LOP) w latach 80. i 90. • Współczesność: Obecnie budynek stanowi własność prywatną. Od 2002 roku przez wiele lat jego pomieszczenia dzierżawił bank PKO BP. Zobacz materiał wideo: Cała historia i wyjątkowe ciekawostki na temat Parku im. Tadeusza Kościuszki w Zawierciu dostępne są w filmie na kanale Ciekawa Przeszłość pod adresem: